پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٨
عدالت و مهرورزى در قرآن كريم
قلی پور منصوره
همزمان با فرارسيدن ماه مبارك رمضان؛ پنجمين همايش قرآنى با عنوان "عدالت و مهرورزى در قرآن كريم" ٢٥ مهرماه در سيزدهمين نمايشگاه بينالمللى قرآن كريم برگزار شد. در اين همايش كه از سوى وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى و مجمع جهانى تقريب مذاهب اسلامى در مصلاى امام خمينى (ره) برگزارشد، وزير فرهنگ و ارشاد اسلامى، آيتالله تسخيرى دبير كل مجمع تقريب مذاهب، حجتالاسلام محمدى عراقى رييس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامى، دكتر طوبى كرمانى استاد دانشگاه تهران، دكتر هدايتخواه نماينده مجلس شوراى اسلامى ، شيخ جعفر مهاجر از علماى لبنان و تعدادى از پژوهشگران و استادان داخلى و خارجى به بحث و بررسى در خصوص عدالت و مهرورزى در قرآن كريم پرداختند.
***نظام اسلامى و تعادل و تكامل روابط انسانى - دبير كل مجمع جهانى تقريب مذاهب اسلامى در اين همايش درباره عدالت و احسان در قرآن كريم گفت: يكى از اصول و ارزشهاى عالى انسان كه در تاريخ بشريت مورد توجه انسانها، خصوصا رهبران فكرى و مصلحان اجتماعى بوده و به عنوان آرمان متعالى آنان شناخته شده است، اصل عدالت است. آيتالله محمدعلى تسخيرى افزود: همه انسانها، چه آنانى كه به عدالت، اين آرمان بزرگ، پايبند و ملتزم بودهاند و در اين راه فداكارى و از جان گذشتگى كردهاند، چه كسانى كه از زمره ستمگران و جانيان تاريخ بودهاند، در عمق فطرت خويش به ارزش عدالت باور داشتهاند. آيتالله محمدعلى تسخيرى گفت: عدالت در فطرت بشر ريشه دارد و هر انسانى به گونهاى ذاتى و در كوشش رسيدن به آن است؛ البته به گونهاى كه تفسير انسانها از اين اصل و تشخيص مصاديق آن مورد اختلاف فاحش است. وىبا گواهى قرار دادن قرآن مجيد، فلسفه بعثت انبيا، انزال كتب و تشريع قوانين مختلف را از سوى پروردگار متعال، در راستاى عدالت دانست و با اشاره به تعابير مختلف قرآن درباره عدالت گفت: تعبير به عدل و مشتقات آن، تعبير به قسط و مشتقات آن، تعبير به وزن و مشتقات آن و تعبير به حق كه شامل عدالت هم مى شود، به ترتيب ٢٤، ٢٥، ٢٨ و ٢٨٤ بار در قرآن آمده است. وى با بيان اينكه معناى معنوى عدالت ميانهروى در امورى است كه نقطه مقابل جور يا ستم قرار دارد، ا فزود: كلمه قسط هم جزو كلماتى است كه هم به معناى عدالت است و هم بر حسب مورد استعمال، بر ضد آن دلالت مىكند. به اعتقاد آيت الله تسخيرى واژه عدالت در فرهنگ اسلامى در سه مورد به كار رفته است: عدل الهى يا دادگرى پروردگار، عدالت فردى و اخلاقى و عدالت اجتماعى از اقسام فرهنگ اسلامى. وى عدال الهى را مورد اتفاق همه مسلمانان برشمرد و گفت: علىرغم اينكه عدالت يكى از صفات ثبوتيه است و متكلمان اسلامى از فرق گوناگون كلامى در تفسير آن اختلاف نظر دارند، اين اختلاف نظر در تفسير عدل الهى و مصاديق آن از جمله مواردى است كه معركه آرا بين دانشمندان مسلمان در طول تاريخ هزار و چند ساله گذشته است. دبير كل مجمع تقريب مذاهب درباره عدالت فردى و اخلاقى نيز گفت: اين قسم از عدالت مرحله عالى تقواى يك فرد مسلمان است كه سبب التزام به دستورات شرع و رعايت حلال و حرام الهى مىشود. وى در ادامه مفهوم عدالت اجتماعى را گستردهتر از عدالت فردى خواند و افزود: عدالت در اين معنا به مفهوم وضع نظامات اجتماعى، حقوقى، سياسى و اقتصادى عادلانه براى تامين بهترين روشن زندگى است. او با تاكيد بر اينكه يك نظام عادلانه اجتماعى، بايد توانايىاداره همه عرصههاى زندگى انسانى و ايجاد تعادل و توازن براى همه افراد را به گونهاى برابر و بدون تبعيض به ارمغان آورد، گفت: پايه و اساس عدالت اجتماعى اسلام، عدل الهى در تشريع و تكوين، عقيده به معاد و قيامت، گسترش مكارم اخلاقى، تكامل اجتماعى و حركت جامعه بر اساس احكام الهى و محوريت نظام امامت و ولايت است. وى حاكميت و مالكيت مطلق را در نظام عادلانه اسلامى از آن خدا دانست و افزود: حاكميت انسانها اعتبارى بوده و نوعى امانتدارى براىپيمودن مسير رشد و تكامل است. محبت و مهرورزى به انسانها و خدمت به خلق خدا نوعى عبادت در مسير دوستىپروردگار است و نظامات مختلف اقتصادى و سياسى و حقوقى و تربيتى و قضايى براى تمام مردم به گونهاى يكسان اجرا شده و كسى بر ديگرى ترجيح ندارد. وى همچنين نظام اسلامى را هدايت كننده كل روابط انسانى به سوى تعادل و تكامل همه جانبه بر پايههاى اعتقاد توحيد، عدل، تقواى فردى و اجتماعى و اخوت و مهرورزى دانست كه رفتارهاى سازنده بشرى را توصيه مىكند.
***شناخت بيشتر مفاهيم قرآنى از ضروريات جامعه امروز- رييس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامى نيز در اين همايش طى سخنانى اظهار داشت: بزرگترين نعمت الهى و سرمايهى اصلى وحدت اسلامى، قرآن كريم است و از ١٤٠٠ سال قبل تا امروز سرمايهى اصلى فرهنگ علم و تمدن اسلامى را قرآن كريم تشكيل داده است. امروز هم قرآن پاسخگوى همه نيازهاىانسانها و سرچشمهى همه خوبيها و زيبايىهاست و بايد راه حل تمام مشكلات جهان را در مفاهيم و دستورات قرآن جستوجو كرد. محمدى عراقى عنوان همايش را برگرفته از آيه ٩٠ سوره نحل دانست وافزود: احسان عملى است كه فراتر از عدالت بوده و بر اساس محبت و مهرورزى است. گاهى عدالت اقتضا مىكند كسى كه به انسان توهين يا ظلم كرده است، بايد مجازات شود؛ اما اگر انسان از حق خود گذشته و فرد خاطى را ببخشد، احسان كرده است. در قرآن آيات فراوانى دربارهعدالت و احسان آمده است؛ آنچنان كه رابطه عدالت و تقوى اينگونه بيان مىكند كه عدل بورزيد كه عدالت، انسان را به تقوى نزديك مىكند. رييس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامى كلمهى قسط را برابر با عدالت خواند و با اشاره به آيهى٢٥ سوره حديد ، فلسفهى رسالت انبياء الهى و نازل شدن كتابهاى آسمانى را عدالت و قسط خواند و گفت: قيام به قسط در صحنهى اجتماعى، كارى بس دشوار و عدالت اقتصادى، اجتماعى و رفع تبعيض از شعارهاى مهم دولت اسلامى است. به گفته او؛ برقرارى عدالت اجتماعى و اقتصادى نيازمند جهاد همه جانبه انسانهاى دلسوز و همكارى دولت و ملت است .رييس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامى گفت : اصل عدالت برگرفته از قرآن است و ما در مذهب تشيع، عدالت را به عنوان يك اصل مهم و مبتنى بر عقل و زير بناى اعتقادات خود مىپذيريم. او اضافه كرد: در تاريخ اسلام هميشه پيروان اهل بيت (ع) بر ضد ظلم قيام كردهاند و در ماه مبارك رمضان كه ماه نزول قرآن، عبادت و مهروزى به بندگان خداست، حضرت على (ع) شهيد محراب عبادت به دليل شدت عدالت كشته شد . لذا مىتوان اين ماه را ماه عدالت ناميد. محمدى عراقى در ادامه عدالت را ايده آل فطرى همهى انسانها در طول تاريخ ذكر كرد كه در طول تاريخ همهى ملتها و اقدام به آن به عنوان آرمان بشرىنگريستهاند . او با طرح اين پرسش كه آيا عدالت به مرحلهى عمل درآمده است؟ به اين نكته اشاره كرد كه دنياىكمونيسم و ماركسيسم ٧٠ سال انسانها را به عدالت دعوت كرده است . اما در عين اينكه با شعار عدالت فطرت انسانها را مورد توجه قرار دادند، در عمل بر ضد انسانيت عمل كرده و در برخى نمونهها ٧٠ سال مسلمانان را از خواندن قرآن منع مىكردند. او ادامه داد: على رغم اينكه امروز دنياى غرب با شعار آزادى انسانها را به سوى خود دعوت مىكند، اما اين آزادى دروغين است. چگونه ممكن است كشورى كه خود را پرچمدار دموكراسى و آزادى مىداند، امروز بر اثر آن، در كشورهاى همسايه ما زن و مرد و كودكان بر اثر اشتغال سرزمينشان كشته مىشوند. محمدى عراقى تاكيد كرد: تنها راه رهايىانسان از هواى نفس فقط رابطه با خداوند است كه جز در خواندن قرآن و عمل به مفاهيم آن به دست نمىآيد و شناخت بيشتر مفاهيم قرآنى از ضروريات جامعه امروز است.
××× تاويل بازگرداندن معنا به حقيقت است و نه لغت- يك عالم برجستهى لبنان هم در سخنانى در اين همايش با اشاره به وجود تأويل در تعابير قرآنى و ضرورت تشريح همهى قوانين براى ايجاد حكومت عدل گفت : : بنا بر آيات قرآن كريم، هدايت تنها براى عدهاى خاص، يعنى متقين بوده و هدايت و فهم راه بهجز از خدا غيرممكن است. حجتالاسلام شيخ محمد مهاجر در بخشى از سخنانش افزود: علىرغم توانايىهاى بالاى بسيارى محققان و پژوهشگران قرآنى، به دليل اينكه تقواى الهى را پيشه نكرده و در تفسير قرآن افكار خود را وارد كردهاند، عدهاى را به گمراهى كشاندهاند. اين مورخ و پژوهشگر لبنانى در ادامه با بيان اينكه در زمان نزول قرآن لهجهها و زبانهاى مختلفى وجود داشته است، تصريح كرد: زبان قرآن در ميان ادبيات عرب زبانى خاص بوده و از آن زمان تاكنون هنوز جزو زبان عاميانه مردم درنيامده است. وى با اشاره به آيات ابتدايىسوره آل عمران گفت: نص قرآن تاويل را به خداوند محصور كرده و برخى مفسران تاويل تشابهات را محدود به خداوند مىدانند. او اضافه كرد: يكى از اين صورتها به معناى خارج كردن معناى يك كلمه غير از معناى نزديك به ذهن آن است. لذا از اين صورت نمىتوان به اين نتيجه رسيد كه تاويل تنها مخصوص خداونداست. اين پژوهشگر لبنانى تدبر در قرآن را از وظايف مسلمانان خواند و گفت: چنين وظيفهاى صرفا در حد معناى كلام نبوده و بايد همهى جوانب آن نيز سنجيده شود. وى با بيان اينكه يكى از راهكارهاى رسيدن به مفاهيم مستتر در قرآن، رجوع به سخنان اهل بيت (ع) است؛ از تفسير موضوعى به عنوان تدبر و معناى تأويل ياد كرد و گفت: با تأمل در آيات قرآن مىتوان دريافت كه معناى تاويل بازگرداندن معنا به حقيقت است و نه لغت. حجتالاسلام مهاجر تشريع و وضع همهى قوانين اسلامى را در جهت تكاميل بشر دانست و گفت: براى تعبيراتى كه در قرآن آمده و معناى آن معلوم نيست، در زمان معين تاويلى مشخص شده است و آن زمانى است كه در روز قيامت همه پردهها كنار رفته و حقايق روشن مىشود.
***عدالت؛ وضع و مجازات معنوى- يك استاد دانشگاه تهران هم گفت: كوتاهترين و كامل ترين تعريف عدالت در كلام امام على (ع) كه مىفرمايند؛ " عدالت هرچيز را به جاى خودش مىگذارد" يافت مىشود. دكتر طوبى كرمانى با اشاره به توصيف عدالت، آن را به معناى نشاندن هرچيز در جاى واقعى كه بين تعريف در فرهنگ كنونى اسلامى مورد قبول واقع شده و جايىمهم براى خود دارد، عنوان كرد و گفت: اولين نتيجهاى كه از تعريف عدالت گرفته مىشود، عدالت مبتنى بر وجود پيشين حق بوده و به آن وابسته است . به گفته او عدالت در واقع يك نسبت يا به قول فلاسفه وضع و مجازات معنوى است كه بايد يك چيز داراى يك وضعيت و موقعيت طبيعى و قراردادى باشد. دكتر كرمانى گفت: بايد بررسى كتب كلامى و فلسفى اسلامىمبحث عدل على رغم اينكه مورد توجه و گفتوگو قرار گرفته اما كمتر به عنوان يك موضوع و متمايز به بحث گذشته شد كه در بيشتر موارد به عنوان يكى از صفاف خداوند يا اقبال بارى تعالى مورد كاوش قرار گرفته است. او با بيان اينكه كنكاش و جستوجو در آثار متكلمان مسلمان، بر ما روشن مىسازد كه انديشمندان و صاحبنظران در ابعاد گوناگون عدل به تحقيق و بحث و بررسى پرداختهاند، افزود: هر قدر از فلسفه اسلامى فاصله بگيريم و به علم كلام و فقه اسلامى نزديك شويم از اخبار فلسفى و مفهومى عدل دورتر شده و به ابعاد سياسى واجتماعى عدل نزديك مىشويم. وى در ادامه گفت: قرآن در موارد گوناگونى از عدل و عدالت سخن گفته و در ابعاد مختلفى چون فلسفى و كلامى، حقوقى، اجتماعى و خانوادگى مسائلى را مطرح كرده است. كرمانى عدالت در قرآن و اسلام را امرى سازگار و با وجدان انسانها دانست كه و عقل جمعى بشر به وجود آن نياز دارد و در پيش گرفتن عدالت براى انسان را نيز از زيباترين آيات قرآن خواند كه در آيه هشتم سوره مائده آمده است. اين استاد دانشگاه با اشاره به نقش دين در آياتى كه در آنها به برقرارى عدالت ميان انسانها حكم شده گفت: حق در مقام توصيف به فرمايش امام على (ع)، وسيعترين و در مقام انصاف و اجرا تنگترين كارهاست. كرمانى افزود: عدالت در اسلام ابعاد مختلفى دارد و امر به برقرارى عدالت و رعايت عدل جوانب گوناگونى از جمله عدالت فردى، اجتماعى عدالت در هنگام داورى و گواهىدادن را در بر مى گيرد. او همچنين گفت: عدالت در سيره بزرگان اين مهمترين مبناى رفتار و تصميمگيرى آنها بوده است به طورى كه در سيره ائمه دين، عدالت در جنبه فردى از نيازهاى ضرورى انسان و مهمترين شرط بقاى يك حكومت در جنبه اجتماعى و حكومتى شمرده مىشود. اين استاد دانشگاه اضافه كرد: اسلام براى اجرا و تحقق عدالت از اصل مهم صلح و آرامش و رحمت ياد مىكند و آن را امرى دورنى مىداند كه از سوى خداوند بر انسان نازل شده است. وى در ادامه با استناد به فرمايش حضرت امام خمينى (ره) كه همه انبياء براى ساختن بشر آمدهاند و مىخواهند تمام افراد بشر در صلح و صفا عدالت و برادرى زندگى كنند به طرح پرسش مبنى بر اينكه آيا بدون عدالت صلح ممكن است و اگر حقوق انسانى پايمال شود و بى عدالتى حاكم شود آيا مىتوان از صلح و سازش سخن گفت، پرداخت و با اشاره به اينكه خدا استقرار عدالت را بزرگترين امانت الهى در ميان انسانها معرفى كرده، گفت: در دين اسلام و مسيحيت، صلح و آرامش حقيقى آن است كه از سوى خداوند بر انسان نازل شود كه در حقيقت اگر آدمى از درون خود به آرامش معنوى دست يابد، قطعاً در روابط اجتماعى خود نيز همين امر را بروز مىدهد و اگر تك تك انسانها اصلاح شوند جامعه نيز خود به خود اصلاح خواهد شد.
***قاطعيت در اجراى عدالت- همچنين عضو كميسيون فرهنگى مجلس شوراى اسلامى در اين همايش اظهار داشت: عدل اعتقادى، مبناى عدل عملى بوده و تحقق علمى قرآن در سياستگذارىها، نويدبخش عدالتگسترى، پيروزى و حيات است. ستار هدايتخواه افزود: هستى آفرينش بر پايه عمل استوار است و انسان به عنوان جزيى از ذرات هستى مىبايد با اين مجموعه عظيم سخيت داشته باشد. وى نسبت به الگوپذيرى مسلمانان از بيگانگان در عرصههاى سياسى، فرهنگى و آموزشىمعترض شد و اين امر را موجب افزايش فاصله با قرآن برشمرد و در ادامه بازنگرى در مفاهيم قرآنى و احياى عزم و شكوفايى قرآن را از سوى علماى دين خواستار شد و افزود: از ابتداى نزول قرآن، هدف اين كتاب حركت به سوى روشنايى و بيرون آمدن از جهل و نادانى بوده است. وى با بيان اينكه قرآن شيوه عدالتگسترى را جز در پرتو دين محقق نمىداند، تصريح كرد: اين گونه مقايسه در آياتى كه با جمله »يا ايها الذين آمنوا « آغاز مىشود، در قرآن نمود پيدا كردهاند. هدايتخواه در ادامه عدالت را آرزوى فطرى و درونى بشر ذكر كرد و آن را مقولهاى دينى دانست كه بدون ساز و كارهاىدينى تحقق نخواهد يافت. به اعتقاد او حاكميت عمل در يك جامعه مستلزم مجرى عادل و آشنا به عملورزى، قانون و برنامه عدالتمحور، قيام و حركت عملى براى تحقق عدالت و نظارت و قاطعيت در اجراى عدالت است. هدايتخواه، همچنين ظلم را سبب خروج انسان از مسير رشد خواند و در اين زمينه برداشتن ظلم از جامه بشرى را يكى از اقدامات پيامبران و امامان در هدايت بشر به سوى صراط مستقيم دانست.